گياهپزشكي نوين
 

 

 


(HOMOPTERA: PSYLLIDAE)

 

حشرات این خانواده کوچک به طول 2-5 میلیمتر می باشد و با داشتن پاهای قوی برای جهیدن و شاخکهای طویل ، از شته ها متمایز می گرند ، هر دو جنس نر و ماده بالدار و بالها هنگام استراحت به صورت شیروانی روی بدن قرار می گیرند . خرطوم کوتاه و سه مفصلی

، پنجه ها دو مفصلی و منتهی به یک جفت ناخن می شوند . پوره های بعضی از گونه ها به علت داشتن ترشحات مومی سفید رنگ شباهت زیادی به شته های مومی دارند . حشرات این خانواده با مکیدن شیره گیاهی سبب ضعف عمومی گیاه و انتقال بیماریهای ویروسی می گردند
.

Aphalara GR

 

Pachypsylla species
 
 
Trioza tripunctata
 
 

پيام هاي ديگران ()        link        پنجشنبه ٢٩ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

غروب خورشيد عدالت و سكوت قرآن ناطق
 
مولي الموحدين امير مومنان
 
حضرت علي (ع) ب
 
 
 بر محبان و رهپويان و دلباختگان آنحضرت
 
تسليت و تعزيت باد

پيام هاي ديگران ()        link        شنبه ٢٤ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

ORDER: Homoptera

 Leafhopper R.

 .Leafhopper R

Periodical cicada R.

Periodical cicada R  

Spittlebug R.

  .Spittlebug R

پيام هاي ديگران ()        link        پنجشنبه ٢٢ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

 

راسته تریپس ها THYSANOPTERA

 

تریپس ها حشرات کوچک و باریک اندامی هستند که طول آنها بین 0.5 تا 5 میلیمتر ممکن است متغییر باشد . این حشرات ممکن است بالدار و یا بدون بال باشند . در افراد بالدار ، وقتی که بالها خوب رشد کرده باشند ، تعداد آنها دو جفت است که خیلی باریک و نسبتا بلندند و دارای ریشکها یا بالهای متراکم و بلند بوده و به آنها منظره شاه پر پرندگان را می دهد . قطعات دهانی از نوع مکنده است ، خرطوم در آنها کوتاه و مخروطی و نامتقارن بوده و در قسمت عقبی زیر سر قرار گرفته است . شاخکها معمولا کوتاه و 6-10 مفصلی است . پنجه ها یک تا دو مفصلی و بدون ناخن است . به جای ناخن بادکش دارد . تریپس ها بعضی مجهز به تخم ریز هستند و در عده ای انتهای شکم به صورت لوله باریکی در آمده و آلت تخمریز را تشکیل می دهند .

حشرات زیر راسته   Trebrantia  که تخمریز دارند تخمهای خود را در داخل نسج نباتات قرار می دهند و حال آنکه زیر راسته Tubulifera تخمهای خود را در زیر پوستک ها و شکاف تنه و ساقه گیاهان قرار می دهند .

تریپس ها اغلب گیاهخوارند و آفت گل ، برگ ،میوه ، جوانه و سرشاخه های جوان می باشند . آثار تغذیه این حشرات بخصوص روی برگها با ایجاد لکه های نقره ای رنگ مشهود است عده ای از تریپس ها ناقل بعضی از بیماریهای ویروسی هستند . عده ای از تریپس ها از اسپر قارچها تغذیه می کنند و بعضی پرداتور کنه های نباتی می باشند .

منبع : حشره شناسی کشاورزی

تاليف :دکتر مرتضی اسمائيلی . دکتر پروانه آزمايش  . دکتر اسدالله مير کريمی

پيام هاي ديگران ()        link        سه‌شنبه ٢٠ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

به نام خالق هستی

سلام

خیلی خیلی به وبلاگ گیاهپزشکی خوش آمدید. ما تازه شروع به نوشتن این وبلاگ کردیم و امیدواریم که نوشتن این وبلاگ حالا حالاها ادامه پیدا کنه .و هر روز مطالب این وبلاگ موثر تر و بهتر بشه .

ما سه تا از دانشجوهای ورودی 80گیاهپزشکی دانشگاه علوم و تحقیقات هستیم و امیداریم که بتونیم با کمک دوستان واساتید محترم اطلا عات به روز را در اختیار علا قه مندان این رشته قرار بدیم .

به امید اینکه خالق زیبائی ها نظر عنایت خویش را به ما بیفکند  تا بتوانیم در این راه موفق بشویم.

انشاءالله

گیاهپزشکی نوین عنوان وبلاگ ماست . باز هم به ما سر بزنید.

راستی لطفا نظر هم بدین خوشحال می شیم .

اگر شما دوست عزیز هم مطلب دارید حتما برای ما ارسال نمائید .این وبلاگ برای همه      علاقه مندان این رشته است واز همه دوستان در خواست می کنیم کمکمون کنند تا بتونیم اطلاعات مفید و به روز را در اختیار خوانندگان این وبلاگ بگذاریم.

                                 

                                باآرزوی ایرانی آبادوسرسبز

                                          

پيام هاي ديگران ()        link        سه‌شنبه ٢٠ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

پروردگارا

به من آرامش ده

تا بپذیرم آنچه را که نمی توانم تغییر دهم

دلیری ده

تا تغییر دهم آنچه را که می توانم تغییر دهم

بینش ده

تا تفاوت این دو را بدانم

مرا فهم ده

تا متوقع نباشم دنیا و مردم آن مطابق میل من رفتار کنند.

                            جبران خلیل جبران

پيام هاي ديگران ()        link        سه‌شنبه ٢٠ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

  • كنترل آفات محصولات زراعي توسط Baculoviruses 

 

كرم هاي غوزه وجوانه پنبه از آفاتي هستند كه به بيش از 30 محصول زراعي خوراكي وگياهان ليفي در سراسر دنيا حمله كرده وسالانه بيش از 25/1ميليارد دلار تنها در ايالت متحده امريكا خسارت ببار مي آوردند.در حال حاضر دانشمندان به منظور كنترل اين آفات، بر موجودات زنده اي موسوم به baculoviruses  مطالعه مي كنند .

آنها ويروسهاي ميله اي شكل DNA  هستند كه چرخه توليدمثل بيشتر آنها  از درون سلول آغاز مي شود.

كرمهاي حشرات آلوده به baculoviruses  مي ميرند ولي بر روي سطح برگ باقي مانده وسپس كرمهاي سالم مجدداً به اين ويروس مبتلا وسيكل جديد آغاز مي شود .

اين چرخه بطور طبيعي اتفاق مي افتد اما محققان قصد دارند از baculoviruses  براي كشتن آفات استفاده نمايند.اگر چه baculovirusesبراي دفع آفات به زمان بيشتري نياز دارند ولي حشرات بخصوصي را از بين مي برند ، درحاليكه حشره كشها ي شيميايي گاهي اوقات به حشرات مفيد نيز صدمه مي رسانند .

مشكل ديگري كه محققان با آن روبرو مي باشند يافتن راهي براي زنده ماندن baculoviruses  درزير نور آفتاب است، زيرا  آنها بوسيله  اشعه ماوراء بنفش _B ، غير فعال مي شوند. محققان در پي يافتن راه حلهايي براي اين  قبيل مشكلات هستند .

تعدادي از شركتها سعي دارند كه baculoviruses   را در سطح انبوه توليد نمايند زيرا معتقدند كه اين موجودات زنده از آنجايي كه با محيط زيست سازگاري بيشتري دارند سرانجام به جاي حشره كش ها مورد استفاده قرار مي گيرند. دانشمندان سعي دارند ويروس را در سلول حشره توليد نمايند كه اين امر موجب صرفه جويي مالي وجلوگيري از آلودگي مي گردد.

 

http:// www.ars.usda.gov/is/pr/2002/020117.htm

 

 

 

پيام هاي ديگران ()        link        دوشنبه ۱٩ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

علفهاي هرز مهاجم مراقب باشيد! اين قارچها كشنده هستند.

 

كارشناسان مركز تحقيقات كشاورزي ، نوعي قارچ جديد را معرفي نموده اند كه دانشمندان ضمن انجام آزمايشهاي مختلف، از آن به عنوان يك كنترل كننده زيستي براي برخي علفهاي هرز مهاجم در ايالت متحده نام مي برند.

كشاورزان آمريكايي و زمين داران به منظور كنترل علفهاي هرز و ساير موجودات زنده اي كه از كشورهاي خارجي وارد مي شوند، رقمي بالغ بر ميليونها دلار هزينه مي كنند. با افزايش مسافرتها و تجارت بين الملل تعداد گونه ها در اين كشور، هر ساله رو به رشد است. قارچها، مجموعه وسيعي هستند كه مي توانند در كنترل علفهاي هرز سمج موثر واقع مي شوند.

بنابر نظريه قارچ شناسان ، قارچها داراي بيشترين تنوع بيولوژيكي در ميان موجودات زنده زمين، هستند. هركدام كه مورد شناسايي واقع شوند، بازهم انواع ناشناخته ديگري براي تحقيق وجود دارد. يكي از قارچ شناسان در مجموعه خود برروي يك ميليون قارچ كار مي كند كه نام و مشخصات علمي آنها را شناسايي و از لحاظ اهميت در بخش كشاورزي، دسته بندي نموده است.

به محض شناسايي قارچها، پتانسيل مبارزه با علفهاي هرز در اين موجودات، در مزرعه و آزمايشگاه مي تواند مورد آزمايش قرار گيرد. اخيراً تعدادي قارچ كشف شده است كه ممكن است براي كنترل غيرشيميايي پيرگياه (Ragweed)، گل توري ارغوان (Purple Loosestrife)، كودزو (Kudzu) (نوعي انگور وحشي) و نيلوفر پيچ (Morning Glory) پيشنهاد گردد.  

 

http://www.ars.usda.gov/is/pr/2001/011102.htm

 

پيام هاي ديگران ()        link        دوشنبه ۱٩ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

 

ولادت با سعادت کریم اهل بیت امام حسن مجتبی علیه السلام را به شما دوستان عزیز تبریک عرض می نماییم.

 

یا  حسن  دایره  امکان  را به  خدا دست  تو  میچرخاند

                                                                   آنچه  دار د فلک از اختر و ماه   همه  را  دور  تو  می گرداند

تا شو د صحنه مهیای حسین  فتنه را صلح تو می خواباند

                                                                      خرمن  پوچ   گناهان  را آتش  عشق   تو   می سوزاند

 

پيام هاي ديگران ()        link        یکشنبه ۱۸ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

معرفي يك سيب زميني جديد، مقاوم در برابر نماتود طلايي

 

پرورش يك سيب زميني جديد، مقاوم در برابر بيماري نماتود طلايي، توسط گروهي از دانشمندان سرويس تحقيقات كشاورزي آمريكا و همكارانشان انجام شده است. اين دستاورد جديد به دليل وجود خطر آفات در صنايع سيب زميني امريكا، حائز اهميت مي باشد.

نماتود طلايي با نام علمي Globodera rostochensis، در بسياري از كشورها، خصوصا در نواحي خنك تر مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري و همچنين در مناطق معتدله جهان شناسايي شده است.

اين آفت در صورت عدم كنترل، مي تواند محصول سيب زميني را تا 80 درصد كاهش دهد. درحال حاضر اين كرم كوچك، تنها در ايالت نيويورك امريكا، به محصول سيب زميني آسيب مي رساند.

اين سيب زميني مقاوم جديد، موسوم به (Eva) توسط آسيب شناسان گياهي و محققان اصلاح شده است. (Eva) در ايستگاههاي آزمايشي پنسيلوانيا و نيويورك در حال تكثير مي باشد.

توليد گياهچه هاي (Eva) نخستين بار در سال 1987 صورت پذيرفت. در بين سالهاي 1993 تا 1999، 52 آزمايش عملكرد محصول، در ايستگاههاي آزمايشي و ايتاكا و ريورهد نيويورك، دانشكده ايالتي پنسيلوانيا و مزارع هردو ايالت انجام گرديد كه Eva را نيز شامل شد.

به نظر مي رسد كه (Eva) به دليل داشتن پوست شفاف و روشن و شكل زيباي خود (گرد مايل به بيضوي) عمدتاً در بازارهاي روز مورد استفاده قرار مي گيرد. اين سيب زميني ها بيشتر بصورت تازه فروخته شده و كمتر براي مصارف چيپس و سرخ شدن مورد استفاده قرار مي گيرند.

سيب زميني جديد، به خوبي با شرايط كاشت منطقه شمال شرق، خود را وفق داده است . يكي ديگر از ويژگيهاي مطلوب (Eva) اين است كه از داخل خراب نمي شود. كمتر از يك درصد از سيب زميني‌هاي (Eva) دچار پوكي يا نكروز داخلي مي گردند.

سيب زميني نه تنها در برنامه غذايي مردم امريكا، نقش مهمي را ايفا مي كند، بلكه به عنوان بخش بزرگي از اقتصاد كشاورزي امريكا مطرح مي باشد. ارزش سالانه سيب زميني به ميزان 7/2 ميليارد دلار مي باشد كه 18 درصد از درآمد نقد سبزيجات را شامل مي شود. امريكائيها بيش از 14 پوند سيب زميني تازه و يا فرآوري شده را در سال مصرف مي نمايند.  

http://www.ars.usda.gov/is/pr/2001/011010.htm

 

پيام هاي ديگران ()        link        یکشنبه ۱۸ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

يونجه جديد ، مناسب براي خاكهاي فقير

 

دانشمندان با افزودن يك ژن به يونجه ، نه تنها تحمل آنرا در برابرخاكهاي  اسيدي وآلومينيوم بالا برده بلكه باعث شده اند گياه بطور طبيعي بتواند نيتروژن بيشتري را توليد نمايد . نيتروژن محرك مناسبي براي رشد گياهان محسوب مي شود.

حدوداً 7 درصد از پوسته زمين را آلومينيوم تشكيل داده وموجب بروز مشكلاتي براي رشد گياهان در خاكهاي اسيدي شده است . زماني كه ريشه گياه در خاكهاي اسيدي به جذب آلومينيوم مي پردازد ، رشد ريشه متوقف شده وقابليت جذب آب وعناصر غذايي كاهش مي يابد .اين امر موجب كاهش محصول مي شود.

ژن افزوده شده توسط دانشمندان باعث مي شود ريشه يونجه ، اسيدهاي آلي بيشتري توليد واثر سمّي آلومينيوم موجود را خنثي كند .

حدوداً 40 درصد از زمينها ي زراعي جهان ، داراي خاكهاي اسيدي مي باشند .برخي از خاكها بطور طبيعي اسيدي بوده ولي برخي ديگر به دلايل مختلفي اسيدي شده اند كه به مصرف بيش از اندازه بعضي كودها مي توان اشاره نمود .

تجربه نشان مي دهد يونجه هاي اصلاح شده در خاكهاي اسيدي حا وي آلومينيوم داراي ريشه هاي بلند تري بوده كه نشانه مقاومت بيشتر ريشه در برابر آلومينيوم مي باشد . امّا يونجه اصلا ح شده در خاكهاي غير اسيدي نمي تواند همانند يونجه هاي معمولي رشد نمايد .

دانشمندان همچنين دريافته اند كه با افزودن ژن مي توانند قابليت گياه  در توليد نيتروژن را بطور طبيعي (فرآيندي موسوم به "تثبيت "نيتروژن ) افزايش دهند كه طي آن گياه قادر خواهد بود نيتروژن اتمسفري را به شكل قابل استفاده براي گياه تبديل كند .

 

 http://www.ars.usda.gov/is/pr/2002/020125.htm

پيام هاي ديگران ()        link        یکشنبه ۱۸ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

 

                 شکارچيان نامرئی

سنجاقکهاقادرندبانامرئی کردن خودازديدشکارهای هوايی يارقبای محدوده

خودمخفی بمانند.تکنيک به کار گرفته شده توسط سنجاقک از تکنولوژی ضد رادار مورد استفاده در هواپيماهای استتار امريکا نيز پيچيده تر است .سنجاقکها با استفاده از کنترل وضعيت قرارگيری و شيوه پرواز بسيار دقيق خود رابه صورت يک شيئی بی حرکت و کاملا يکدست با محيط در اورده ودرعين حال به سمت دشمن يا شکار خود حرکت می کنند .تکنيک استتار در حين حرکت به موجودات اين امکان را می دهد که قربانی خودرامخفيانه تعقيب وشکار کنند.پژوهشگران استراليايی پس از مشاهده شيوه تعقيب شکارسوسک های پرواز کننده در ميان سنجاقکهای نر بااستفاده از دوربينهای استريو متوجه اين حقيقت شدند با استفاده از مطالعه پرواز حشرات در سه بعد پژوهشگران توانستند نشان دهند که استتار در حين حرکت چگونه عمل می کند .آنها شرح می دهند که سنجاقکهای مهاجم با تنظيم موقعيت خود به گونه ای عمل می کنند که تصويرانها همواره يک نقطه ثابت از شبکيه شکار يا رقبای انها را اشغال می کند بنابراين همانند يک شيئی ثابت بوده و رقبای انها متوجه رکت انها نمی شوند .نشمندان به سرپرستی اکيکوميزوتانی از دانشگاه ملی کانبرای استراليا در گزارشی که در مجله نيچربه چاپ رسانده اند اذعان داشته اند که به کار گيری اين تکنيک پيچيده توسط قديمی ترين شکارچيان هوايی موجب فريب شبکيه طعمه سنجاقکها شده و علی رغم اينکه سنجاقک به سمت انها حرکت می کند انها سنجاقک را به عنوان شئ ثابت در نظر ميگيرند .پژوهشگران با بازسازی پرواز سه بعدی ۱۵ سنجاقک متوجه شدند که ۶ سنجاقک از انها  استتار در حين حرکت را استفاده می کنند.علاوه بر اين انها قادربودند که انوع مختلفی از استتار در حين حرکت داشته باشند.

م ه س ا

پيام هاي ديگران ()        link        شنبه ۱٧ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

 

اشتغال دختران فارغ التحصيل

مدير کل دفتر زنان روستايی وزارت جهاد کشاورزی : طرح جذب و ايجاد اشتغال برای دختران فارغ التحصيل رشته های کشاورزی  برای اولين بار به طور آزمايشی در استان تهران آغاز شد . فرزانه مانی افزود : در قالب اين طرح گروه های ۸ تا ۱۵ نفری از فارغ التحصيلان کشاورزی تشکيل و در امور مختلف از جمله توليد و آموزش های ترويجی فعاليت خواهند کرد .

مافی با اشاره به اين که طرح مذکور از هفته زن آغاز شده است گفت : با اجرای اين طرح در تهران و به طور متوسط با بکارگيری نيروهای تعاونی و زنان روستايی ۵۰ تا ۶۰ شغل ايجاد شده است .

پيام هاي ديگران ()        link        جمعه ۱٦ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...

مقاله سن گندم

چكيده‌
سن‌ گندم‌، مهمترين‌ آفت‌ گندم‌ و جو در ايران‌ و كشورهاي‌ منطقه‌ است‌. اهميت‌ اين‌ آفت‌ بقدري‌ است‌ كه‌ در زمان‌هاي‌ قديم‌ باعث‌قحطي‌ و مرگ‌ و مير در مناطق‌ غربي‌ و مركزي‌ ايران‌ مي‌شد. با وجود تمام‌ پيشرفت‌هاي‌ حاصله‌ در زمينه‌ كنترل‌ آفات‌، سن‌ در اكثرمناطق‌ كشت‌ گندم‌ هنوز هم‌ يك‌ آفت‌ خطرناك‌ است‌. در اين‌ ميان‌ وضعيت‌ استان‌هاي‌ ديم‌ خيز كشور مانند همدان‌ بدتر از ساير نقاطاست‌، زيرا كشت‌ وسيع‌ ديم‌ و نابودي‌ مراتع‌ باعث‌ بيشتر شدن‌ جمعيت‌ سن‌ و خسارت‌ آن‌ شده‌ است‌. براي‌ بررسي‌ وضعيت‌ سن‌، ازجمعيت‌ حشرات‌ بالغ‌ و پوره‌هاي‌ سن‌ در زمان‌هاي‌ مختلف‌ نمونه‌برداري‌ به‌ عمل‌ آمد. براي‌ اين‌ منظور سه‌ منطقه‌ رزن‌، كبودرآهنگ‌ ولالجين‌ در استان‌ همدان‌ انتخاب‌ و از مزارع‌ تعيين‌ شده‌ براي‌ جمعيت‌ سن‌ گندم‌ و پوره‌هاي‌ آن‌ و همچنين‌ دشمنان‌ طبيعي‌نمونه‌برداري‌ بعمل‌ آمد. از مزارع‌ گندم‌ و جو همجوار نمونه‌برداري‌ مقايسه‌اي‌ بعمل‌ آمد. در اين‌ بررسي‌ ارتفاع‌ محل‌، جهت‌ شيب‌،وضعيت‌ پوشش‌ گياهي‌، فاصله‌ از كوه‌ و سابقه‌ سمپاشي‌ و نوع‌ مبارزه‌ شيميايي‌(هوايي‌ يا زميني‌) و ديم‌ يا آبي‌ بودن‌ و كرپه‌ يا هراكشت‌بودن‌ مزرعه‌ مدنظر بود. نتايج‌ بدست‌ آمده‌ نشان‌ داد تخريب‌ مراتع‌، كشت‌ وسيع‌ گندم‌ و جو ديم‌، برداشت‌ دير هنگام‌ محصول‌،سمپاشي‌هاي‌ بي‌رويه‌ و برخي‌ عوامل‌ ديگر در طغيان‌ سن‌ گندم‌ نقش‌ دارند. حاصل‌ بررسي‌هاي‌ مزبور در زير آمده‌ است‌.

مقدمه‌
اين‌ آفت‌ كه‌ بعنوان‌
Sun Pest نيز شهرت‌ يافته‌ است‌ آفت‌ اصلي‌ (Key pest) محصول‌ گندم‌ در ايران‌ مي‌باشد و علاوه‌ بر گندم‌ به‌ جو نيزخسارت‌ مي‌زند. مناطق‌ پراكنش‌ اين‌ آفت‌ شامل‌ ايران‌ و كشورهاي‌ مهم‌ مرز ايران‌ از جمله‌ افغانستان‌، تركمنستان‌، آذربايجان‌،ارمنستان‌، تركيه‌، عراق‌، سوريه‌، لبنان‌، فلسطين‌، قفقاز، جنوب‌ روسيه‌، شرق‌ اروپا، شمال‌ آفريقا و عربستان‌ مي‌باشند. نام‌ علمي‌ اين‌ آفت‌Eurygaster integriceps put مي‌باشد. جمعيت‌ اين‌ آفت‌ در مناطق‌ شمال‌ ايران‌، كشورهاي‌ قفقاز و برخي‌ ديگر از مناطق‌ داراي‌ آب‌و هواي‌ مديترانه‌اي‌، در مقايسه‌ با گونه‌ مشابه‌ و رقيب‌ به‌ نام‌ E.maura كاهش‌ يافته‌ است‌. بطوريكه‌ هرچه‌ شرايط اقليمي‌ مرطوب‌ترباشد، جمعيت‌ گونه‌ E.maura بيشتر مي‌گردد. سابقه‌ اين‌ آفت‌ در ايران‌ به‌ زمان‌هاي‌ بسيار دور باز مي‌گردد. مشهور است‌ كه‌ نادرشاه‌افشار جهت‌ كنترل‌ جمعيت‌ آفت‌ سن‌ دستور داد تا محل‌هاي‌ زمستان‌گذراني‌ سن‌ كه‌ بيشتر شامل‌ تپه‌ها و كوهپايه‌ها مي‌باشند. آتش‌زده‌شود و به‌ همين‌ جهت‌ سن‌هاي‌ سياهرنگ‌ را اصطلاحٹ سن‌ نادري‌، مي‌گفتند.

شكل‌شناسي‌ آفت‌
طول‌ بدن‌ اين‌ حشره‌ بين‌ 13ـ9 ميليمتر و عرض‌ بدن‌ آن‌ بين‌ 8ـ7 ميليمتر مي‌باشد. رنگ‌ بدن‌ از زرد خاكستري‌ تا قهوه‌اي‌ مايل‌ به‌ سياه‌متغير است‌ و گاهي‌ برنگ‌ سياه‌ ديده‌ مي‌شود. سر اين‌ آفت‌ مثلثي‌ شكل‌ و در وسط آن‌ شيار باريكي‌ وجود دارد. اين‌ آفت‌ داراي‌ دو شاخك‌نخي‌ شكل‌ در جلو سر مي‌باشد. اندازه‌ تخم‌ آفت‌ معمولا 0/7 ميليمتر است‌ و به‌ تعداد 14 عدد بطور منظم‌ در دو رديف‌ 7 عددي‌ روي‌برگ‌هاي‌ گندم‌ يا علف‌هاي‌ ديگر قرار داده‌ مي‌شود.
سن‌ گندم‌ داراي‌ پنج‌ مرحله‌ پورگي‌ است‌. پوره‌هاي‌ جوان‌ سن‌، به‌ طول‌ 1/2 ميليمتر و تقريبٹ گرد هستند. پوره‌هاي‌ سنين‌ بعدي‌ بزرگترهستند و به‌ تدريج‌ زاويه‌ بال‌ و نيز سپرچه‌ آن‌ رشد مي‌يابد. رنگ‌ پوره‌ها در سن‌ ابتدايي‌ سياه‌ و در سنين‌ بعدي‌ آجري‌ مات‌ است‌.
سن‌هاي‌ نر و ماده‌ را از روي‌ حلقه‌هاي‌ تناسلي‌ مي‌توان‌ از يكديگر تشخيص‌ داد و در سن‌هاي‌ نر حلقه‌ ششم‌ شكم‌ ذوزنقه‌اي‌ شكل‌ و لبه‌عقبي‌ آن‌ منحني‌ است‌ و سوراخ‌هاي‌ تناسلي‌ را مي‌پوشاند. در سن‌هاي‌ ماده‌ حلقه‌ ششم‌ شكم‌ مدور است‌ و از هفت‌ قسمت‌ كيتيني‌تشكيل‌ مي‌يابد كه‌ در حال‌ استراحت‌ كاملا به‌ يكديگر چسبيده‌اند. روي‌ اين‌ حلقه‌ در جهت‌ طول‌ يك‌ شكاف‌ بطور وضوح‌ نمايان‌ است‌.
سن‌ گندم‌ از نظر مورفولوژي‌ به‌ دو گروه‌ تقسيم‌ مي‌شود:
الف‌. جمعيتي‌ از اين‌ حشره‌ كه‌ در زيستگاه‌هاي‌ طبيعي‌ واقع‌ در ارتفاعات‌ زندگي‌ مي‌كند و ضمن‌ تغذيه‌ از گياهان‌ غيرزراعي‌ به‌ويژه‌گندميان‌ و بدون‌ آنكه‌ پروازهاي‌ قابل‌ ملاحظه‌اي‌ انجام‌ دهد. به‌ زاد و ولد مي‌پردازد. اين‌ گروه‌ داراي‌ اندازه‌ بدن‌ كوچك‌ بوده‌ و طول‌ وعرض‌ بدن‌ آنها به‌ ترتيب‌ 10/5ـ8 و 6/8ـ5 ميليمتر است‌.
ب‌. گروهي‌ كه‌ از گندم‌ و جو تغذيه‌ مي‌كنند، به‌ويژه‌ آنهايي‌ كه‌ به‌ مزارع‌ گندم‌ آبي‌ حمله‌ور مي‌شوند، جثه‌اي‌ بزرگتر دارند و طول‌ و عرض‌بدن‌ آنها به‌ ترتيب‌ 2/8ـ9/8 و 7/6ـ6/2 ميليمتر است‌.

زيست‌شناسي‌
سن‌ مادر در شرايط مساعد آزمايشگاهي‌ بين‌ 300 تا 556 عدد تخم‌ مي‌گذارد. اين‌ تعداد در شرايط طبيعي‌ مساعد 114 تا 329 عدد ودر شرايط نامساعد يا دوره‌ خاموشي‌ 75 عدد يا كمتر است‌.
اين‌ آفت‌ در تمام‌ مناطق‌ كشور انتشار دارد. ولي‌ در حاشيه‌ شمالي‌ كشور كه‌ مرطوب‌ است‌ جمعيت‌ آن‌ در مقابل‌ با گونه‌هاي‌ رقيب‌ آن‌يعني‌
E.maura كاهش‌ مي‌يابد و در مناطق‌ مرطوب‌ فقط گونه‌ اخير مشاهده‌ مي‌شود.
سن‌ گندم‌ هرساله‌ داراي‌ يك‌ نسل‌ است‌. در پايان‌ فصل‌ زراعي‌ و پس‌ از برداشت‌ محصول‌ سن‌هاي‌ موجود در سطح‌ مزارع‌ به‌ ارتفاعات‌ وتپه‌ها مهاجرت‌ كرده‌ و به‌ تغذيه‌ بيشتر و ذخيره‌ چربي‌ در اماكن‌ مزبور پرداخته‌ و خود را براي‌ زمستان‌گذراني‌ آماده‌ مي‌كنند. اين‌ پرواز به‌سمت‌ دامنه‌هاي‌ شمال‌ كوه‌ها و تپه‌ها، كه‌ در تابستان‌ خنك‌ بوده‌ و پوشش‌ گرامينه‌هاي‌ وحشي‌ مناسبي‌ براي‌ تغذيه‌ سن‌ دارد، صورت‌مي‌گيرد. پس‌ از تكميل‌ تغذيه‌ و بتدريج‌ با فرارسيدن‌ فصل‌ سرما اين‌ حشرات‌ خود را به‌ دامنه‌هاي‌ جنوبي‌ كوهها كه‌ به‌ سمت‌ آفتاب‌ است‌رسانيده‌ و در ارتفاع‌ كمتري‌ مستقر شده‌ و پس‌ از مدتي‌ تغذيه‌ و در زير بوته‌هاي‌ گون‌، درمنه‌ و ساير گياهان‌ بوته‌اي‌ وحشي‌ زير تخته‌سنگ‌ها و پناهگاه‌هاي‌ مختلف‌ ديگر پنهان‌ شده‌ و بتدريج‌ به‌ خواب‌ زمستاني‌ فرو مي‌روند. در اواخر زمستان‌ و اوايل‌ بهار كه‌ شيب‌هاي‌جنوبي‌ تحت‌ تابش‌ آفتاب‌ زودتر از قسمت‌هاي‌ ديگر گرم‌ مي‌شوند سن‌ از خواب‌ زمستاني‌ بيدار شده‌ و مدتي‌ در همان‌ محل‌ به‌ تغذيه‌ ازگرامينه‌هاي‌ وحشي‌ پرداخته‌ و بتدريج‌ در فروردين‌ و ارديبهشت‌ به‌ سوي‌ مزارع‌ غلات‌ در دشت‌هاي‌ مجاور پرواز مي‌كنند. پرواز يامهاجرت‌ سن‌ از كوه‌ به‌ مزارع‌ اصطلاحٹ ريزش‌ سن‌ گفته‌ مي‌شود. تاريخ‌ دقيق‌ ريزش‌ سن‌ بسته‌ به‌ سرد يا گرم‌ بودن‌ سال‌ و منطقه‌ متفاوت‌بوده‌ و در همدان‌ در نيمه‌ سوم‌ فروردين‌ ماه‌ است‌. طول‌ مسافت‌ پروازي‌ سن‌ حدود 30 تا 35 كيلومتر بوده‌ و در فاصله‌ 40 كيلومتر يابيشتر از اماكن‌ زمستان‌گذران‌ ديده‌ نمي‌شود.
علل‌ عمده‌ نوسان‌ جمعيت‌ سن‌، عوامل‌ جوي‌ است‌ كه‌ باعث‌ ايجاد دو دوره‌ طغيان‌ و خاموشي‌ به‌ شرح‌ زير مي‌شود:
الف‌. سال‌هاي‌ طغيان‌: اگر هوا در بهار ملايم‌ و در تابستان‌ بتدريج‌ گرم‌ شود و در پاييز خنك‌ و در زمستان‌ تغييرات‌ ناگهاني‌ و شديد دمايي‌ديده‌ شود، طي‌ چند سال‌ براي‌ سن‌ گندم‌ شرايط دمايي‌ و تغذيه‌اي‌ مناسبي‌ ايجاد مي‌شود كه‌ منجر به‌ طغيان‌ سن‌ گندم‌ مي‌گردد و سن‌تخم‌ بيشتري‌ توليد مي‌نمايد.
ب‌. سال‌هاي‌ خاموشي‌: اگر هوا در بهار سرد و باراني‌ و داراي‌ تغييرات‌ جوي‌ زيادي‌ شود و هواي‌ تابستان‌ معتدل‌ و داراي‌ ريزش‌ باران‌تابستانه‌ باشد، رشد و نمو گندم‌ و سن‌ با توجه‌ به‌ عوامل‌ جوي‌ هم‌آهنگ‌ نمي‌گردد، همچنين‌ اگر هواي‌ پاييز ملايم‌ و هواي‌ زمستان‌ بدون‌ريزش‌ برف‌ باشد و اواخر زمستان‌ و اوايل‌ بهار نيز حرارت‌ هوا متغير و توام‌ با وزش‌ باد گردد. طي‌ چند سال‌ ميانگين‌ تخم‌ريزي‌ سن‌ گندم‌هرسال‌ كم‌ شده‌ و جمعيت‌ بسوي‌ خاموشي‌ گرايش‌ مي‌يابد.
قبلا دوره‌ طغيان‌ سن‌ گندم‌ را هفت‌ و هشت‌ ساله‌ مي‌دانستند. ولي‌ در سال‌هاي‌ اخير و بعلل‌ مختلف‌ از جمله‌ كشت‌ وسيع‌ گندم‌ در كشور،سمپاشي‌هاي‌ گسترده‌ عليه‌ سن‌ گندم‌ و بهم‌خوردن‌ تعادل‌ جمعيت‌ آفت‌ با دشمنان‌ طبيعي‌ آن‌ باعث‌ گم‌ شدن‌ اين‌ دوره‌ شده‌ (كه‌ در واقع‌طغيان‌ و خسارت‌ سن‌ هرساله‌ مشاهده‌ مي‌شود) ولي‌ شدت‌ آن‌ توزيع‌ شده‌ است‌.

طرز خسارت‌
سن‌ گندم‌ به‌ سه‌ روش‌ خسارت‌ ايجاد مي‌كند. الف‌) خسارت‌ سن‌ مادر، كه‌ به‌ خسارت‌ حشرات‌ نر و ماده‌اي‌ كه‌ پس‌ از زمستان‌گذراني‌ دراوايل‌ بهار در مزارع‌ ريزش‌ مي‌كنند اطلاق‌ مي‌شود. سن‌ در اين‌ مرحله‌ با مكيدن‌ شيره‌ ساقه‌ و برگ‌هاي‌ جوان‌ و سبز و جوانه‌هاي‌ گندم‌باعث‌ ضعف‌ بوته‌ها، پيچيدگي‌ و خشك‌ شدن‌ برگ‌ها و سفيد شدن‌ خوشه‌ها از محل‌ تغذيه‌ يا فرو بردن‌ خرطوم‌ سن‌ مي‌شود. ب‌)خسارت‌ پوره‌هاي‌ سن‌، كه‌ براي‌ رشد و نموشان‌، از برگ‌، ساقه‌ و شيره‌ دانه‌هاي‌ نرم‌ گندم‌ تغذيه‌ مي‌كند. اوج‌ خسارت‌ سن‌ گندم‌ مربوط به‌تغذيه‌ پوره‌هاي‌ رشد يافته‌ مانند سن‌ چهارم‌ و پنجم‌ پورگي‌ است‌ كه‌ باعث‌ لاغري‌ و چروكيدگي‌ دانه‌ گندم‌ مي‌شود. ج‌) خسارت‌ حشرات‌بالغ‌ نسل‌ جديد كه‌ از كامل‌ شدن‌ رشد پوره‌ها ايجاد شده‌اند. اگر در برداشت‌ گندم‌ تاخير صورت‌ گيرد، بالاترين‌ خسارت‌ سن‌ گندم‌ در اين‌مرحله‌ خواهد بود. در اين‌ زمان‌ خوشه‌هاي‌ گندم‌ تقريبٹ رسيده‌ و محصول‌ در دست‌ برداشت‌ است‌. خسارت‌ در اين‌ مرحله‌ باعث‌ پوكي‌خوشه‌ها مي‌شود، بنابراين‌ بايد هرچه‌ سريعتر محصول‌ برداشت‌ گردد تا اين‌ نوع‌ خسارت‌ بوجود نيايد. بدين‌ منظور برداشت‌ دومرحله‌اي‌ گندم‌ پيشنهاد مي‌شود.

پيش‌بيني‌ وضعيت‌ سن‌ گندم‌
سن‌ گندم‌ از تاريخ‌ پرواز به‌ كوهستان‌ تا بازگشت‌ به‌ مزارع‌، طي‌ 9 ماه‌ از سال‌ تا حدود زيادي‌ به‌ چربي‌ بدن‌ خود وابستگي‌ دارد، بنابراين‌چربي‌، نقش‌ اساسي‌ را در بقاي‌ حشره‌ دارد. چربي‌ بدن‌ سن‌ها از نمونه‌برداري‌ و ميانگين‌گيري‌ از وزن‌ 30 تا 50 عدد سن‌ بدست‌ مي‌آيد.خصوصيات‌ جسمي‌ سن‌ برحسب‌ وزن‌ بدن‌ سن‌ ماده‌ تعيين‌ مي‌گردد. وزن‌ نر حدود 5 ميليگرم‌ كمتر از سن‌ ماده‌ است‌. سن‌هايي‌ كه‌ 125ميليگرم‌ و يا بيشتر وزن‌ دارند، خصوصيات‌ جسمي‌ مطلوب‌ و سن‌هايي‌ كه‌ 115 ميليگرم‌ وزن‌ دارند، مشخصات‌ جسمي‌ ضعيف‌ دارند.
گرايش‌ سن‌ به‌ طغيان‌ و يا دوره‌ خاموشي‌، برحسب‌ وزن‌ بدن‌ تعيين‌ مي‌شود. چنانچه‌ در موقع‌ بيداري‌ سن‌ از خواب‌ زمستانه‌، وزن‌حشرات‌ ماده‌ 130 ميليگرم‌ يا بيشتر باشد، سن‌ مادر بطور متوسط 75 عدد تخم‌ مي‌گذارد و جمعيت‌ پوره‌ها در صورت‌ مساعد بودن‌شرايط زندگي‌ بسوي‌ طغيان‌ گرايش‌ دارد. اگر وزن‌ سن‌ مادر 115ـ99 ميليگرم‌ باشد. ميانگين‌ تخم‌ سن‌ مادر حدود 44 عدد خواهد بود وجمعيت‌ پوره‌ها بسوي‌ خاموشي‌ خواهد بود.

كنترل‌
سن‌ گندم‌ داراي‌ دشمنان‌ طبيعي‌ بسيار مهم‌ و متعددي‌ مي‌باشد كه‌ بطور خودبخود و طبيعي‌ تا حدود زيادي‌ آفت‌ را كنترل‌ مي‌كنند كه‌از جمله‌ مهمترين‌ آنها مي‌توان‌ به‌ زنبورهاي‌ پارازيتوئيد جنس‌هاي‌
Trissolcus, Dissolcus, Assolcus از خانواده‌ Scelionidaeاشاره‌ كرد. گونه‌هاي‌ T.vassilieri Mayو A.semistriatus Nee. در مبارزه‌ بيولوژيك‌ عليه‌ سن‌ گندم‌ بيشترين‌ اهميت‌ را دارند. اين‌زنبورها سال‌ها بطور مصنوعي‌ در آزمايشگاه‌ پرورش‌ داده‌ مي‌شدند و در بهار مصادف‌ با تخمريزي‌ سن‌ها در مزارع‌ رها مي‌گرديدند. ولي‌پس‌ از ظهور سموم‌ پر قدرت‌ جديد و به‌ دليل‌ رقابت‌هاي‌ اقتصادي‌ آشكار و پنهان‌ و عدم‌ كنترل‌ صد در صد آفت‌ كه‌ ويژگي‌ اين‌ نوع‌مبارزه‌ است‌ و در نتيجه‌ عدم‌ رضايت‌ كامل‌ كشاورزان‌ از آن‌، تنها به‌ كاربرد سموم‌ سمپاشي‌ اكتفا گرديد. ضروري‌ است‌ كه‌ اين‌ روش‌ مبارزه‌دوباره‌ احيا گرديد.
اگر بتوانيم‌ با قرق‌ منطقي‌ كوه‌ها و تپه‌ها از چراي‌ مفرط دام‌ در آنها جلوگيري‌ كنيم‌، تا حدودي‌ از خطر حمله‌ سن‌ گندم‌ كاسته‌ايم‌. بنظرمي‌رسد اگر پوشش‌ گياهي‌ كافي‌ باشد. سن‌ به‌ گرامينه‌هاي‌ موجود در كوه‌ قناعت‌ كرده‌ و كمتر به‌ مزارع‌ هجوم‌ مي‌آورد. بعلاوه‌ سن‌ گندم‌ بابيش‌ از 50 نوع‌ گياه‌ بطور مستقيم‌ يا غيرمستقيم‌ رابطه‌ ميزباني‌ دارد. بنابراين‌ حفاظت‌ از مراتع‌ و گياهان‌ مزبور، باعث‌ حفظ جمعيت‌ درحالت‌ تعادل‌ طبيعي‌ آن‌ و در زير سطح‌ زيان‌ اقتصادي‌ (
EIL) مي‌گردد.
يكي‌ از مشكلاتي‌ كه‌ در سال‌هاي‌ اخير بروز كرده‌ است‌ پديده‌ خشكسالي‌ است‌، كه‌ باعث‌ گسترش‌ خسارت‌ سن‌ گندم‌ شده‌ است‌. با توجه‌به‌ عدم‌ رعايت‌ صحيح‌ حريم‌ مراتع‌ در كشور ما كه‌ به‌ علل‌ گوناگون‌ از جمله‌ تملك‌ مراتع‌ صورت‌ مي‌گيرد، بسياري‌ از افراد كم‌ زمين‌ وبي‌زمين‌ به‌ كاشت‌ اراضي‌ شيب‌دار و مراتع‌ داراي‌ خاك‌ فقير و بسيار فقير روي‌ آورده‌اند. در شرايط نامناسب‌ بارندگي‌، جوانه‌زني‌ و رشداوليه‌ گياه‌ كه‌ لازمه‌ بوجود آمدن‌ بوته‌هاي‌ قوي‌ در بهار سال‌ بعد مي‌باشد، با اشكال‌ مواجه‌ شده‌ و محصول‌ بقدري‌ ضعيف‌ مي‌گردد، كه‌گاهي‌ برداشت‌ آن‌ مقرون‌ به‌ صرفه‌ نمي‌باشد و توسط كشاورزان‌ رها مي‌گردد. اين‌ بهترين‌ فرصت‌ براي‌ پوره‌هاي‌ سن‌ آخر و حشرات‌ تازه‌بالغ‌ است‌ كه‌ تغذيه‌ خود را كامل‌ نموده‌ و به‌ اندازه‌ كافي‌ چربي‌ ذخيره‌ كننده‌ و خود را براي‌ زمستان‌ سخت‌ مهيا كنند. بنابراين‌ بايدچاره‌اي‌ انديشيد تا از كاشت‌ اراضي‌ فقير و مراتع‌ شيب‌دار توسط كشاورزان‌ جلوگيري‌ شود. كشت‌ جو بجاي‌ گندم‌ در كانون‌هاي‌ آلودگي‌يكي‌ از اصلي‌ترين‌ گزينه‌هايي‌ است‌ كه‌ اكثر متخصصان‌ به‌ آن‌ اشاره‌ كرده‌اند. در نمونه‌گيري‌هاي‌ اينجانب‌ در مناطق‌ كبودرآهنگ‌ و رزن‌در استان‌ همدان‌، اختلاف‌ شديد در آلودگي‌ اين‌ دو محصول‌ مشاهده‌ شد. برداشت‌ دو مرحله‌اي‌ گندم‌ در مرحله‌ خميري‌ شدن‌ نيز يكي‌از توصيه‌هاي‌ اصلي‌ است‌ كه‌ نتايج‌ آن‌ در كشورهاي‌ شوروي‌ سابق‌ رضايتبخش‌ بوده‌ است‌.
دانشمندان‌ شوروي‌ سابق‌ همچنين‌ با استفاده‌ از روش‌ برداشت‌ دو مرحله‌اي‌ توفيقات‌ زيادي‌ در جهت‌ مبارزه‌ با سن‌ و كنترل‌ آن‌ بدست‌آوردند. برداشت‌ دو مرحله‌اي‌ غله‌ عبارت‌ است‌ از:
1. درو سريع‌ خوشه‌ها با ماشين‌ در مرحله‌ مومي‌ شدن‌ دانه‌ و حمل‌ خوشه‌ها به‌ خرمن‌گاه‌ در مدت‌ 3ـ2 روز (هرچه‌ سريعتربهتر) درمنطقه‌ آلوده‌ به‌ سن‌
2. خرمن‌ كوبي‌ بوسيله‌ ماشين‌ بوجاري‌ در خرمن‌گاه‌ و حمل‌ محصول‌ بوجاري‌ شده‌ به‌ انبار غله‌ در مدت‌ 3ـ2 روز.
روش‌ زراعي‌ ديگر براي‌ كنترل‌ سن‌، شامل‌ كشت‌ زود در پاييز (هراكشت‌) و برداشت‌ سريع‌ در آخر بهار است‌. بايد از كشت‌ كرپه‌ اجتناب‌كرد. كاشت‌ ارقام‌ زودرس‌ گندم‌ باعث‌ گريز محصول‌ از زمان‌ اوج‌ فعاليت‌ پوره‌هاي‌ سن‌ آخر و سن‌هاي‌ بالغ‌ نسل‌ جديد مي‌شود. ارقام‌گندم‌ مقاوم‌ به‌ سن‌ در حال‌ بررسي‌ و شايان‌ توجه‌ بسيار است‌، زيرا برخي‌ ارقام‌ گندم‌ بوسيله‌ ريشك‌هاي‌ زياد يا دارا بودن‌ سيليس‌ بيشتربافت‌ خود يا روش‌هاي‌ ديگر، تغذيه‌ آفت‌ را با مشكل‌ مواجه‌ مي‌كنند. جهت‌ كنترل‌ شيميايي‌ نيز توجه‌ به‌ سطح‌ زيان‌ اقتصادي‌ آفت‌ضروري‌ است‌. بهمين‌ منظور فرم‌ مبارزه‌ با جمعيت‌ سن‌ مادر و پوره‌ سن‌ هر سال‌ يا چند سال‌ يكبار تعيين‌ و توسط سازمان‌ حفظ نباتات‌ابلاغ‌ يا اجرا مي‌گردد. اين‌ ميزان‌ جمعيت‌ كه‌ كنترل‌ شيميايي‌ را ضروري‌ مي‌كند در گندم‌ يا جو و زراعت‌ آبي‌ و ديم‌ تفاوت‌ دارد.

منابع‌
1. احمدي‌، روح‌الله‌، 1381، سن‌ گندم‌، وضعيت‌ موجود و راهكارهاي‌ كنترل‌ آن‌ در استان‌ همدان‌. تك‌ نگاشت‌. مركز تحقيقات‌ كشاورزي‌همدان‌. بخش‌ تحقيقات‌ آفات‌ و بيماري‌هاي‌ گياهي‌. 25 صفحه‌.
2. اسماعيلي‌، مرتضي‌، اسدالله‌ ميركريمي‌ و پروانه‌ آزمايش‌ فرد، 1370. حشره‌شناسي‌ كشاروزي‌. انتشاررات‌ دانشگاه‌ تهران‌. شماره‌ انتشار2073، 550 صفحه‌.
3. بهداد، ابراهيم‌، 1368، آفات‌ گياهان‌ زراعي‌ ايران‌. نشر سپهر اصفهان‌. 618 صفحه‌.
4. رجبي‌، غلامرضا، 1379، اكولوژي‌ سن‌هاي‌ زيان‌آور گندم‌ و جو در ايران‌. سازمان‌ تحقيقات‌ آموزش‌ و ترويج‌ كشاورزي‌. چاپ‌ اول‌ 343صفحه‌.
5. صلواتيان‌، مير، 1370، لزوم‌ شناسايي‌ عوامل‌ موثر محيط در مبارزه‌ با آفات‌ گياهان‌ زراعي‌، سازمان‌ ترويج‌ كشاورزي‌. چاپ‌ اول‌، شماره‌ثبت‌ 69/239 مركز اطلاعات‌ و مدارك‌ علمي‌ كشاورزي‌. 203 صفحه‌.
6. نادريان‌، حسن‌ و علي‌ مالمير، 1376، سن‌ گندم‌ و روش‌هاي‌ كنترل‌ آن‌. نشريه‌ ترويجي‌ مديريت‌ آموزش‌ و ترويج‌ كشاورزي‌
استان‌همدان‌

پيام هاي ديگران ()        link        یکشنبه ۱۱ آبان ،۱۳۸٢ - صبا ...